Landmark 10: Het geologisch talud
Figuur 1.
Aan de voet van dit landmarkt staan we 25 meter onder de top van het
kanaaltalud. In de jaren tachtig van de vorige eeuw zijn bij de
verbreding van het kanaal de taluds geologisch onderzocht. Hierdoor
weten we hoe de bodem in de streek is samengesteld. Het schuine weggetje naar boven overbrugt 70 miljoen jaar geologische geschiedenis. Onderweg beelden twee geologische wanden de verschillende grondlagen af. Daar wordt ook het gebruik van de bodem door mens, dier en plant duidelijk gemaakt.
De eerste brug van Vroenhoven. Het Albertkanaal is pas afgewerkt, de oevers zijn nog volledig onbegroeid. In 2007 startten de werken aan de nieuwe brug, die inmiddels in volle gang zijn.
Een typisch geologisch profiel
In de jaren tachtig van de vorige eeuw zijn bij de verbreding van het kanaal de afgegraven taluds geologisch onderzocht.
Hierdoor weten we hoe de verschillende grondlagen elkaar opvolgen in deze streek (zie figuur 2).
Figuur 2. Dwarsdoorsnede van het Albertkanaal nabij Vroenhoven. Hank Beelenkamp naar informatie van Erik Meijs.
Aan de basis ligt een dik pakket kalksteen – ook wel ‘mergel’ genoemd – uit het Laat-Krijt en Vroeg-Tertiair (70–60 miljoen jaar oud). In deze gesteenten worden fossielen van zeedieren gevonden, zoals schelpen en zee-egels maar ook de beroemde Mosasaurus hoffmanni (zie figuur 3). In de kalksteen bevinden zich op regelmatige intervals ook lagen van vuursteen of ‘silex’ (zie figuur 4).
Figuur 3. Fossiel uit het Krijt; de Mosasaurus hoffmanni. Bron: Natuurhistorisch Museum Maastricht.
Daarop ligt een laag zand uit het Midden-Tertiair (35-30 miljoen jaar oud). Hier en daar zijn in deze kalkloze zanden snoeren van kleine gerolde vuurstenen – de zogenaamde ‘aardappeltjes’ – aanwezig. Zij geven aan dat hier destijds een strand aanwezig was.
Figuur 4. Door de prehistorische mens gegraven onderaardse gangen in de kalksteen nabij Rijckholt (NL). Ze waren op zoek naar vuursteen; aan de linkerkant is duidelijk een vuursteenbank te zien. Bron: Natuurhistorisch Museum Maastricht.
Op het zand volgt een grindpakket van vier tot zes meter dik, dat ongeveer 550.000 jaar geleden tijdens een ijstijd werd afgezet door de toenmalige Maas. In dit grind komt vuursteen van goede kwaliteit voor, dat de Maas stroomopwaarts uitschuurde uit het dieper liggende kalksteenpakket.
Het Albertkanaal
Het Albertkanaal werd in de jaren 30 van de vorige eeuw gegraven. Het verbindt de Maas in Luik met de Schelde in Antwerpen. Zo kon steenkool uit Limburgse mijnen vervoerd worden naar het Luikse industriebekken. De afgewerkte producten werden dan weer afgevoerd naar de Antwerpse haven. Het graven van het Albertkanaal was een middel om de slechte economische toestand aan te pakken na de beurscrash van Wall Street (USA, 1929).
De aanleg had tevens een militair doel. België vreesde immers een inval vanuit Duitsland. Daarom moest de diepe insnijding in het landschap van de oostgrens van België een onneembare hindernis maken. In Eben-Emael werd het grootste fort van die tijd in de kalkstenen ondergrond uitgegraven. Dit fort, samen met bunkers bij de bruggen van Kanne, Vroenhoven en Veldwezelt, moest een aanvaller voldoende lang tegenhouden zodat geallieerde Franse en Engelse troepen het Belgische leger ter hulp konden snellen.
Figuur 5. De aanleg van het Albertkanaal in de jaren 30 van de vorige eeuw. De stalen brug van Veldwezelt en de taluds zijn al afgewerkt, de uitgegraven grond wordt met treinwagons afgevoerd.
De grond die vrijkwam bij het uitgraven van het kanaal, werd op de westelijke oever ‘gekipt’. Vandaar de benamingen ‘de Kip van Kesselt’, ‘de Kip van Vroenhoven’, en de ‘Kip van Briegden’. In de jaren 80 van de vorige eeuw werd het Albertkanaal verbreed om grotere schepen erop toe te laten. Bij de bruggen ontstonden flessenhalzen die de scheepvaart hinderden. Daarom werd de bestaande brug van Vroenhoven, geklasseerd als monument, in 2008 vervangen door een moderne versie.
Het Albertkanaal is een belangrijke economische verbinding tussen Luik en Antwerpen. In het kader van het Economisch Netwerk Albertkanaal, maar ook door het toenemende wegverkeer speelt, ze een rol in de ontsluiting van watergebonden bedrijven en het vervoer van goederen. Het kanaal vormt tussen Vroenhoven en Lanaken tevens een belangrijke ecologische verbinding en is door de EU beschermd als Habitatrichtlijngebied.
Figuur 6. De verbreding van het Albertkanaal begin jaren 80 van de vorige eeuw. Een zicht vanuit het noorden op de brug van Vroenhoven.
Het gebruik van vuursteen en mergel door de mens
Een eerste geologische wand staat aan de basis van het steile talud van het Albertkanaal, ter hoogte van de grens tussen de kalksteen of ‘mergel’ uit het Laat-Krijt en Vroeg-Tertiair (70–60 miljoen jaar oud) en het Tertiaire zand (30–35 miljoen jaar oud).
In de kalksteen komt vuursteen of ‘silex’ voor als losse knollen (nodules) of in continue lagen (vuursteenbanken). Vuursteen was een belangrijke grondstof voor de prehistorische mens.
Met vuurstenen werktuigen kon hout, been of huid worden bewerkt. De aanwezigheid van vuursteen in deze regio verklaart de relatief frequente bewoning gedurende de Steentijd. Archeologen vinden vooral afval van vuursteenbewerking terug, vondsten van echte werktuigen komen minder vaak voor.
In de periode na de komst van de eerste landbouwers, ongeveer 6.000 jaar geleden, werd vuursteen op grote schaal ontgonnen. Er zijn vuursteenmijnschachten bekend in Rijckholt en Valkenburg (Nederland), en in Spiennes (België) (zie figuur 7).
Er was op dat moment veel behoefte aan vuurstenen bijlen om de toenmalige bossen te kappen en akkerland te winnen. Deze producten werden regionaal verhandeld en mogelijk zelfs geëxporteerd.
Figuur 7. 1. Het delven van vuursteen door de eerste landbouwers rond 6.000 jaar geleden nabij Rijckholt en Valkenburg (NL). Schets: Hank Beelenkamp.
Vanaf de Romeinse tijd werd de kalksteen op grote schaal in de vorm van gezaagde kalksteenblokken gedolven in onderaardse groeves (zie figuur 8). Hierdoor ontstonden kilometers aan gangenstelsels – bekend als ‘mergelgrotten’ – vooral in de omgeving van Maastricht. Veel kloosters, kerken, kastelen, molens en boerenhoeves in de regio zijn deels opgetrokken uit deze Maastrichter kalksteen. Vuursteen was een restproduct en werd vaak gebruikt als funderingsmateriaal.
Figuur 8. In de relatief zachte kalksteen werden in deze regio al vanaf de Romeinse tijd blokken uitgezaagd ten behoeve van bouwmateriaal, met als resultaat uitgestrekte stelsels van onderaardse kalksteengroeven.
NTO/NITG, Natuurhistorisch Museum Maastricht.
De geologische vorming van vuursteen is nog onduidelijk. De naam verwijst naar het feit dat deze steen vonken afgeeft wanneer met een stuk pyriet of een ijzeren hamer ertegen wordt geslagen. Nog steeds wordt vuursteen gebruikt, zoals in maaltrommels en in schanskorven voor oeververstevigingen.
Het belang van Maasgrind en löss voor de mens
Een tweede geologische wand staat halverwege het steile talud van het Albertkanaal, nabij de overgang tussen het Maasgrind en de bovenliggende lössafzettingen.
Grind
Het hier aanwezige 4 tot 6 meter dikke grindpakket werd ongeveer 550.000 jaar geleden tijdens een ijstijd door de Maas afgezet (figuur 9). In dit Maasgrind komt veel vuursteen of ‘silex’ voor die de Maas stroomopwaarts uit de onderliggende kalksteen uitschuurde.
Deze vuursteen vormde een belangrijke grondstof voor de Neanderthalers en voor de eerste landbouwers in deze regio.
Overal in het landschap waar het grind aan de oppervlakte kwam of waar de lössbedekking dun was, werden er al vanaf de Romeinse tijd kleine grindgroeves aangelegd. Het grind werd destijds gebruikt bij de wegenaanleg en in funderingen. In recentere tijden wordt grind ontgonnen in het Kempisch Plateau en in de huidige bedding van de Maas.
Figuur 9. Bij de aanleg van de nieuwe brug nabij Vroenhoven is een deel van de ondergrond blootgelegd. Het metersdikke Maasgrind is hier duidelijk te zien. Foto © Erik Meijs
Löss
Gedurende verschillende ijstijden bedekte de wind het gehele landschap met een deken van löss of ‘eolische’ leem (naar de Griekse god van de wind, Aeolus). De vruchtbare eigenschap van leem verklaart de vrijwel permanente landbouwactiviteit sinds ongeveer 7.000 jaar geleden.
Naast landbouw wordt leem momenteel ook gebruikt in de baksteenindustrie.
In de streek bevinden zich een aantal leemgroeves en baksteenfabrieken. Deze groeves zijn voor geologen en archeologen belangrijke vensters op het verleden. In het lösspakket onderscheiden we diverse oude bodems uit gematigde of zelfs extreem warme perioden als duidelijke grijze of roodbruine verkleuringen. De afwisseling in de löss van warme oude bodems en vorstverschijnselen zoals fossiele ijswiggen maakt de klimaatveranderingen van de laatste 500.000 jaar zichtbaar (zie figuur 10).
Figuur
10. In de groeve Nelissen nabij Kesselt waar leem wordt afgegraven voor baksteenproductie, zijn in een verticale gele lösswand duidelijk roodbruine en grijze bodemverkleuringen waar te nemen, die duiden op vroegere warmere perioden. De in het midden van de foto aanwezige fossiele ijswig wijst juist op zeer koude klimaatsomstandigheden in het verleden. Foto © Erik Meijs
De onderste lössafzettingen zijn hier even oud als de oudste vondsten van menselijke bewoning elders in West-Europa. Dit betekent dat in onze regio vele meters onder het huidige aardoppervlak nog archeologische vondsten kunnen worden gedaan uit de oude steentijd, waarbij ouderdommen tot 500.000 jaar mogelijk zijn. Op het huidige aardoppervlak kunnen daarnaast bewoningsresten
worden aangetroffen uit de jongste periode van de oude steentijd, de midden en nieuwe steentijd, de bronstijd, de ijzertijd, de Romeinse tijd en tenslotte de middeleeuwen.
Albertkanaal
Archeologie
Bruggen
Geologie
Artikel Ted Reckman Landmark 10
Alle items uit deze kolom
