14 mei 1703, een vergeten fase uit de Spaanse Successie-oorlog

---------------------------------------------------------------------------Julien Daenen--

Het is dit jaar driehonderd jaar geleden dat er bij Veldwezelt een memorabel militair treffen plaatsvond. Dat het niet om een triviale gebeurtenis ging, blijkt uit de aandacht die men in die tijd aan het gebeuren bij Veldwezelt besteedde. Die aandacht vinden we terug in de kaarten die in Frankrijk en Engeland op de markt verschenen. Jaren geleden kon ik tegen een heel zacht prijsje een exemplaar op de kop tikken op de antiekmarkt van Tongeren. Bij mijn weten ging het om de eerste historische kaart waarop Veldwezelt en Kesselt een centrale plaats kregen toebedeeld. Wat voor belangrijks moet hier dan gebeurd zijn, dat de kaartenmakers van de achttiende eeuw er een kaart aan besteedden ?  In wat volgt proberen we de achtergronden van het voorval te schetsen en tot een reconstructie te komen.

Het brede kader: de Spaanse Successieoorlog (1701-1714)[1]

Het treffen bij Veldwezelt had plaats tijdens de beginjaren van de Spaanse Successie-oorlog. Deze oorlog brak los rond de erfopvolging van de Spaanse troon. De kinderloze Spaanse koning Karel II had als opvolger voor het Spaanse rijk, waartoe ook onze buren de Zuidelijke Nederlanden behoorden, de kleinzoon van de Zonnekoning Louis XIV aangewezen, met name de hertog van Anjou uit het huis van Bourbon. Er waren echter nog meer gegadigden voor de erfenis. Dat waren Jozef-Ferdinand van Beieren en een niet onbelangrijke derde, namelijk keizer Leopold van Oostenrijk, die de Spaanse troon rechtmatig opeiste voor zijn zoon Karel (de latere keizer Karel VI).

De erfopvolging liet de andere Europese staten niet onberoerd. Zo Frankrijk en Spanje onder het gezag van de Bourbons zouden komen, vreesden Engeland en Holland ten zeerste voor hun aandeel in de wereldhandel. Anderzijds stonden Engeland, Holland en Frankrijk afkerig tegenover de plannen van keizer Leopold, want dat zou de Habsburgers te veel territorium en macht op het Europese vasteland geven. Verschillende coalities werden gevormd en ook weer ontbonden, niet in het minst na de dood van pretendent Jozef-Ferdinand van Beieren (1699).

Uiteindelijk stond in september 1701 een Frans-Spaans alliantie tegenover een alliantie Oostenrijk-Engeland-Pruisen-Denemarken-Hannover en Holland (het Haags Verbond). Deze laatste alliantie wordt in de literatuur de Geallieerden genoemd. Frankrijk had ondertussen zonder slag of stoot al uitvoering gegeven aan zijn vermeende rechten en de vestingsteden in de Zuidelijke Nederlanden onder zijn gezag gesteld.

Ons eigen staatshoofd van het prinsbisdom Luik, de toenmalige prinsbisschop Jozef-Clemens van Beieren, tevens elect van het aartsbisdom Keulen, koos partij voor de Fransen, alhoewel ons land militair niets voorstelde op het Europese forum.

De beginjaren van de oorlog

In 1701 hadden de eerste vijandelijkheden plaats tussen Franse en keizerlijke troepen in het noorden van Italië. Pas in 1702 kwam de oorlog tot volle ontplooiing. De lezer kan de voornaamste gebeurtenissen volgen op de bijgevoegde kaart. In datzelfde jaar kreeg onze regio van nabij te maken met het oorlogsgeweld toen het Geallieerde leger de Fransen uit de Maasregio probeerde te verdrijven. Het Geallieerde leger stond onder leiding van John Churchill (1650-1722), jawel de man die in de volksoverlevering als Malbroek is blijven voortbestaan. Eind augustus kampeerden de Geallieerden tussen Genk en As, en deden talloze opeisingen in de hele regio. Bijna een jaar later zou Peter Caenen van Veldwezelt zijn schade laten optekenen. Het waren Peter Gielen en Johannes Bastiaens die voor hem bij de notaris kwamen getuigen

“waer en waerachtig te wesen dat den requirent (verzoeker nl. Caenen) voorleden jaer alswanneer de armee bij Asch, Suetendael en Ginckt gestaen heeft, seer grooten schaede van fourageringe geleden heeft, signantelijck op een stuck van seven groot roeden in ‘t Comfelder velt gelegen besaijt met wicken die den requirent alreede gebonden hadde om te laeten inhaelen (maar) waer van niet een spier behouden heeft.”

Dan volgt er in de notarisakte een lange opsomming van geplunderde landerijen, blijkbaar pachtlanderijen van het Sint-Servaaskapittel, waarvan ook heel wat opbrengst uit Caenens schuur was gehaald, want Gielen en Bastiaens wisten te vertellen

“dat sij bij den requirent den geheelen somer gewerckt hebben, jae dat sij op den selver tijt als wanneer de generaele voudrageringe (algemene fouragering) geschiede op twee dinnen stonden en dorssen om de verschulde graenen aan de h(oogedele) h(eren) van St Servaes te leveren soo dat sij wel weeten dat den requirent alles is quijtgeraeckt.”[2]

Het jaar 1702 zou overigens een zegetocht worden voor de fameuse John Churchill. Het leverde hem de titel hertog van Marlborough op, in de overlevering verbasterd tot Malbroek. Begin oktober vielen Stevensweert en Roermond in de handen van de Geallieerden, maar het succes van generaal Marlborough werd bekroond in oktober met de inname van Luik. De hoofdstad van ons land was in feite bijna niet te verdedigen. Dat lag zowel aan de grote hoogteverschillen binnen de stad als aan het feit dat de stad met buitenwijken was omringd. Derhalve verschansten de Fransen zich in de twee bekende stadsvestingen: de citadel en het fort La Chartreuse. De  Franse bezetting van de citadel moest zich overgeven na tien dagen hevig verzet, La Chartreuse bezweek op 29 oktober. Met dit wapenfeit kwam de campagne van 1702 tot haar einde. De streek kon zich gereed maken voor de winterkwartieren van de Geallieerde troepen, een weinig opbeurend vooruitzicht.

Het jaar 1703

Omtrent de gebeurtenissen van het jaar 1703 in onze streek valt weinig te vinden in de Geschiedenis der beide Limburgen van dr. Jappe Alberts.[3] Hij besteedde luttele regels aan het gebeuren: “… Een Frans leger bracht de winter 1702-1703 door in de omgeving van Tongeren, bezette de stad en deed in het voorjaar 1703 een aanval op Maastricht. Gedurende geruime tijd stonden de legers tegenover elkaar tussen Tongeren en Maastricht totdat de Fransen door Marlborough verdreven werden. Na de verovering van Limburg aan de Vesder en Gelder waren onze streken begin 1704 volledig van de Franse troepen bevrijd….”

Andere bronnen bezorgden ons gelukkig wat meer toelichting. Verreweg het meeste detail danken we aan dr. Wijn, meer bepaald deel 8 van zijn prestigieuze reeks over het Staatse leger.[4] Wat hier volgt is dan ook grotendeels aan hem ontleend. Generaal Marlborough arriveerde vanuit Engeland in Den Haag op 17 maart 1703. Daar raadpleegde hij de Staten van Holland over hun financiële en logistieke inbreng voor de campagne. Het eerste doel zou de verovering van Bonn worden. Deze stad was de hoofdstad van het aartsbisdom Keulen, dat zich aan de Franse zijde had geschaard. Tijdens het beleg van Bonn zou een observatieleger naar Maastricht gedetacheerd worden, een soort buffer tegen de Franse hoofdmacht in Brabant. Op 13 april arriveerde de Engelse hertog in Maastricht, op 18 april vertrok hij naar Keulen.[5]

De Geallieerde plannen bleven de Fransen niet  lang onbekend. Niet lang daarna ontstond bij deze het plan om van de concentratie van de troepen bij Bonn gebruik te maken om het Maasleger bij Maastricht uit te schakelen. De operaties van het Franse leger stonden onder het bevel van de maarschalken Boufflers[6] en Villeroy[7]. Het Franse hoofdleger bestond uit 60 bataljons (infanterie) en 103 eskadrons (cavalerie). Toen Boufflers en Villars vernamen dat het Geallieerde Maasleger rond 10 mei bij Lanaken zou samenkomen en dat de Engelse troepenonderdelen zich bij Eindhoven klaarmaakten, besloten ze tot de actie over te gaan. Hiervoor hadden zij twee legers ter beschikking : een noordelijk bij Tienen gekampeerd (35 bataljons en 45 eskadrons) en een zuidelijk bij Wasseige aan de Mehaigne (19 bataljons en 48 eskadrons). De samengetrokken Hollandse troepen bij Lanaken bestonden van hun kant uit 24 bataljons en 54 eskadrons, terwijl de verwachte versterking van de Engelsen bestond uit 16 bataljons en 17 eskadrons. Dit Geallieerd observatieleger stond onder leiding van graaf Hendrik van Nassau-Ouwerkerk (op de kaart : d’Auverquerque).[8]

Aanvankelijk was het Franse opperbevel van plan het beleg van Luik te slaan. Lodewijk XIV had hiervoor reeds zijn toestemming gegeven, op voorwaarde dat Luik terug in zijn handen kon komen voor de val van Bonn. Maar de opmars van Franse troepen door het Zwarte Woud naar Beieren verliep zo voorspoedig dat de Franse maarschalk Villars een beleg van Luik niet meer dringend vond. Een succesvolle veldtocht daar zou de gebeurtenissen snel in hun voordeel doen veranderen en bovendien was het maar de vraag of Luik heroverd kon worden voor de val van Bonn. Tegen deze achtergrond groeide het andere plan van de Franse maarschalken met name het overvallen van het Maasleger nog voor alle troepen voor Maastricht zouden zijn samengetrokken. Overigens meende Villeroy dat er haast meer gepaard was zo men die operatie met succes wilde uitvoeren, want hij had het (onware) bericht ontvangen dat Marlborough met troepen van Bonn naar Maastricht onderweg was. Villeroy beschreef zijn plan met het Maasleger als volgt: “Zo ze in hun kwartieren blijven hangen en zich niet groeperen, dan maken we een geforceerde mars en verassen hen. Zo ze zich rangeren voor ons, dan proberen we het gevecht aan te gaan, zo dat ons voordeel kan opleveren.”

Op 8 mei verenigden de beide eerder genoemde Franse legers zich bij Montenaken; de troepensterkte bedroeg nu 56 bataljons en 103 eskadrons. Diezelfde dag werd vernomen dat Marlbrough nog bij Bonn was, dat de Engelsen nog niet waren aangekomen en dat de Hollandse troepen nog verspreid lagen in hun kantonnementen tussen Maastricht, Tongeren en Bilzen. De Franse opmars zou bijgevolg het eerst Tongeren bereiken. Op 9 mei begon de Franse opmars in acht kolonnes. De opmars van de cavalerie liep evenwel wat vertraging op met als gevolg dat de meeste Geallieerde afdelingen in de streek van Tongeren de kans kregen zich veilig terug te trekken onder het geschut van Maastricht. Om strategische redenen had Ouwerkerk twee bataljons (samen ±850 man) het bevel gegeven in Tongeren te blijven en het stadje zo lang mogelijk te houden. Op 9 mei sloegen de Fransen het beleg. Tongeren maakte in feite geen kans: het had geen vestingwerken maar alleen een oude ringmuur, de aanwezige artillerie en munitie was pover, en het garnizoen was niet bij machte de stadsmuren naar behoren te bezetten. Om half vijf werd de stad onder vuur genomen door een Franse batterij van acht stukken. In de morgen van 10 mei werd het vuur heropend, maar de belegerden lieten dezelfde morgen om half vijf de chamade slaan. Het garnizoen gaf zich over, de officieren vroegen als ‘gentilhommes’ behandeld te worden.[9] In totaal namen de Fransen 1100 man gevangen.

Met het succes bij Tongeren waren de Fransen natuurlijk vereerd. Dat kon het mislukken van de versnelde mars naar Maastricht engiszins vergoeilijken. Ouwerkerk wist overigens al de 7^de mei dat de Franse legers zich aan het groeperen waren, dus was er van een verassing moeilijk sprake. Hij zond spoedorders naar de Engelse troepen, die bij Maaseik waren gearriveerd, en naar de garnizoenen van Roermond en Luik, met het verzoek zich zo snel mogelijk naar Maastricht te begeven. In de avond van de 8^ste mei liet Ouwerkerk alle beschikbare troepen oprukken, inclusief het garnizoen van Maastricht, maar een poging op de 9^de om Tongeren te redden met een twintigtal eskadrons kwam te laat omdat de stad al was ingesloten. In de namiddag van de 9^de arriveerde dan de verhoopte versterking namelijk de Engelsen en het merendeel van het garnizoen van Luik, dat nog vijf bataljons achterhield voor het beschermen van zijn twee verzwakte vestingen. Het weze vermeld dat Ouwerkerk geen exact idee had (en ook niet kon hebben) van de Franse troepensterkte. Hij wist alleen dat de Franse troepensterkte op zijn minst gelijk en wellicht groter was dan de zijne.

In de ochtend van de 10^de mei was het Geallieerde Maasleger quasi op volle sterkte en Ouwerkerk liet zijn troepen kamperen met de linkervleugel tot aan de vestingwerken van Maastricht en de rechtervleugel haaks op de hoofdstraat (de huidige Stationsstraat) van Lanaken-Pietersheim, met de Winterbeek als flankdekking. Daarna besprak hij met zijn generaals het plan om verder op te trekken om te voorkomen dat de Fransen het beleg van Luik zouden slaan, maar zijn staf raadde hem dit af zolang het beleg van Bonn voortduurde.

En toen… gebeurde er (bijna) niets

Wat de Fransen de dagen nadien mag bezield hebben, is een raadsel. Beide legers lagen quasi in slagorde tegenover elkaar opgesteld. Dr. Wijn schrijft:

“Immers ook al was het vijandelijk leger de 10^de in hoofdzaak geconcentreerd, dan nog was het (voor de Fransen) zaak de Geallieerden geen tijd te gunnen hun positie te versterken. In plaats daarvan gingen vier dagen ongebruikt voorbij. Het Franse leger stelde zich pas in de nacht van 13 op 14 mei in beweging. Ten gevolge van duisternis hadden de Fransen veel vertraging.”

Pas de 13^de mei observeerden de Geallieerden dat de Fransen vanzinnens waren een aanvallende beweging in te zetten. Daarop werden de kwartiermeesters om drie uur ‘s nachts voor het leger uitgezonden om de plaatsen ‘af te teeckenen’ voor de verschillende bataljons en eskadrons. Wijn vervolgt:

“Omstreeks vijf uur des morgens van de 14^e kwamen de eerste Franse ruiters in zicht, en tegelijkertijd brachten verkenners de zekerheid van de vijandelijke opmars. Half zeven stond het leger der bondgenoten in slagorde; een half uur later verschenen Franse strijdkrachten insgelijks in slagorde op de tegenoverliggende heuvels.”

De kaart

Het is in deze spannende fase dat de historische kaart ten tonele komt. Deze bevat in vertaling volgende titel:

Onderaan de kaart staat volgende legende (vert.) :

Met de twee kronen wordt allicht die van Spanje en Frankrijk bedoeld. Van de kaart bestaan op zijn minst vier versies die alleen in de opmaak van de hoofding verschillen. Men kan ze raadplegen in de kaartcollectie van het stadarchief te Maastricht. Volgens mijn exemplaar[11] maakte de kaart deel uit van “Mr. Tindal’s voortzetting van Mr. Rapins Geschiedenis van Engeland”. Dit zegt mogelijk iets over de oorspronkelijke bedoeling van de aanmaak, tenminste voor zover het niet gaat om een plagiaatversie. Een aanwijzing hiervoor is het uitermate gelijkend exemplaar in het stadsarchief dat een andere hoofding heeft. Volgens die versie zou de kaart aangemaakt naar een tekening van ene G.J. Mosburger uit het Staatse dragonderregiment van generaal Dopff .[12] Die vermelding geeft een meer logische verklaring voor de vele correcte details in de kaart, want zoals men weet is de naam Dopff nauw met de streek verbonden als bouwer van het huidige kasteel Neercanne.

Zoals gezegd stond het Geallieerde leger in linie opgesteld tussen de vestingwerken van Maastricht en Lanaken. De lezer vindt de posities (gedeeltelijk) gereconstrueerd op een kaart uit de vroege 20ste eeuw. De aanleg van het Albertkanaal heeft immers het ‘champs de bataille’ en het oude wegenpatroon fel verstoord. Twee langgerekte infanterielinies stonden opgesteld achter de weg van Caberg naar Lanaken. Deze weg bereikte Lanaken vroeger ter hoogte van het H.Hartcollege (het Montaignehof). Langs deze weg waren een aantal versterkingen opgeworpen, onder andere rond Caberg, en waren verschillende batterijen opgesteld, volgens de kaart een negental. Op de linkervleugel terzijde van Caberg stond Geallieerde cavalerie. Deze dekte ook de infanterie tussen Caberg en Lanaken, maar daar stond ze achter de infanterielinies opgesteld. Deze opstelling was niet zonder risico, merkt Wijn op, want een eventuele aftocht van de Geallieerden, die logischerwijze de kanonnen van Maastricht zouden opzoeken, kon alleen op de linkervleugel gebeuren. Een doorbraak op het midden zou een groot deel van leger afzonderen en geheel uitschakelen.

De Franse infanterie van zijn kant stond opgesteld tussen de Dousberg en Convelt. De infanterielinies liepen pal door Veldwezelt; ze volgden met name de voormalige Onderste weg. Zowel op de linker- als de rechtervleugel werd de infanterie geflankeerd door de cavalerie, op de linkervleugel tussen Convelt en Gellik, op de rechtervleugel op de strategische hoogte van de Dousberg. Tussen beide legers lag het gehucht Briegden en de weg van Briegden naar Maastricht, de oude Rostraat. Dit terrein vormde een zacht dal tussen beide kampen, deels gevormd door de afwatering van de Grote Zouw. Beide legers hadden alzo een lengte van ongeveer vier kilometer.

De afloop van 14 mei

Wijn vervolgt: “De Fransen schenen aanstalten te maken voor een aanval op de rechtervleugel der Geallieerden, waarop deze hierheen infanterie en cavalerie van de linker overbrachten en maatregelen namen tot beveiliging van hun rechterflank. Tot vier uur in de namiddag stonden de tegenstanders tegenover elkaar op een 2000 m afstand. Tenslotte oordeelde Villeroy de aanval toch onraadzaam en op het genoemde uur begonnen de Fransen de terugtocht langs dezelfde wag waarlangs zij gekomen waren.

Niet moeilijk in te zien, dat het hier gevoerde beleid het moreel en zelfvertrouwen der Fransen, en evenzeer het vertrouwen in het leiding niet ten goed moest komen, te meer omdat veel Franse aanvoerders van oordeel waren, dat een krachtige aanval op het centrum van Ouwerkerks stelling wel degelijk met kans van slagen ondernomen had kunnen worden.

Voor de Geallieerden stond het gebeurde gelijk met een overwinning. Algemeen had men hier een Franse aanval verwacht, er heerste slechts één roep over de oordeelkundige maatregelen van de opperbevelhebber (Ouwerkerk), de voorbeeldige eensgezindheid en samenwerking tussen de generaals, de vastberaden houding der troepen en de zekerheid waarmee alle bewegingen werden uitgevoerd ‘sonder de minste disordre ofte confusie’. Na een dag vol emotie werd om zes uur het kamp weer betrokken. De Fransen keerden, in de volle zin des woords met de kous op de kop terug in hun legerplaats bij Bommershoven, ten westen van Tongeren. De koning vond, anders dan vele officieren, geen reden de overgrote voorzichtigheid van Villeroy te laken.

In allen gevalle was het leger van Ouwerkerk aan een gevaar ontsnapt. Voorzichtiger ware het ongetwijfeld geweest, de strijdkrachten eerder te concentreren en met name de Engelsen eerder aan te trekken. Joost van Keppel, een van Ouwerkerks onderbevelhebbers, maakte zich tot tolk van een kritiek, die vermoedelijk ook bij anderen weerklank vond, wanneer hij aan Heinsius[13] schrijft dat men te veel ‘complaisance’ met de Engelse troepen gehad heeft; had men hen eerder op mars doen gaan, dan het was échec van Tongeren niet nodig geweest.

Daarentegen voelde men in het leger de actie van de 14^de als een overwinning aan, in ieder geval als een succesvolle dag, ondanks het feit dat er niet gevochten was, en men meende op zekere blijken van erkenning van de zijde der Staten (in Den Haag) aanspraak te mogen maken. Grote ontevredenheid heerste dan ook, toen na afloop van enige dagen ieder blijk van waardering uitbleef. Ouwerkerk beklaagde zich heftig dat de rescriptie, welke de Staten op het door hem ingediende rapport hadden gezonden, geen spoor van erkentelijkheid bevatte voor de aan de dag gelegde ‘ongelofelijke moeite en ijver’.

Zeker zou een betuiging van tevredenheid niet misplaatst geweest zijn, hoewel men anderzijds moeilijk van de Staten kan verlangen dat zij veel werk zouden maken van een actie waarbij, met alle waardering voor het houding der troepen en het beleid van de aanvoerders, nu eenmaal geen schot gelost was.”

Helaas geeft Wijn niet meer detail bij de achtergrond van de Franse beslissing, wellicht omdat hij geen onderzoek heeft gedaan in de Franse militaire correspondentie. Voorlopig blijven de preciese motieven van Villars en Villeroy voor het ‘afzeggen’ van de aangekondigde veldslag voor ons verborgen. Kwamen zij terug op hun beslissing omdat het verassingseffect verloren was gegaan ? Speelde het terrein in hun nadeel ? Eigenlijk konden zij niet anders dan een aanval op de linkervleugel van de Geallieerden wagen. Zo ze de rechtervleugel zouden aanvallen, dan kon het merendeel van het leger zich desnoods terugtrekken binnen de vestingwerken van Maastricht. Een aanval op links bood dus meer strategische kansen, waarbij dan zeker het versterkte gehucht Caberg overrompeld zou moeten worden om een situatie à la Lafelt vijftig jaar later te voorkomen. Vervolgens was het opletten geblazen dat de Franse troepen dan niet geprangd zouden raken tussen de vestingwerken, het Maasdal en de Geallieerde rechtervleugel. Wat er ook van zij, vermoedelijk heeft vrees of, om het eufemistisch te zeggen, voorzichtigheid het bij het Franse opperbevel gehaald op moed, ondanks het Franse numerieke overwicht.

Gelukkig voor ons, mogen we eveneens zeggen. Wat stond onze voorouders te wachten wanneer de strijd in en rond onze dorpjes toch zou zijn losgebarsten ? Dan had de naam van Veldwezelt misschien wat vaker in de geschiedenisboeken gestaan, maar helaas met bloedkleurige letters.

Addendum - twee historische verslagen

In de goed voorziene collectie oude drukken van de Stadsbibliotheek van Maastricht bevinden zich meerdere historische werken die de episode 1703 behandelen, zij het vaak summier. Twee getraceerde voorbeelden wil ik hier weerhouden. Het eerste fragment stamt uit de lijvige

“Oorlogskundige beschryvinge van de veldslagen en belegeringen der drie doorluchtige en wydvermaarde krygsoversten, hunne vorstelijke hoogheden den prins Eugenius van Savoye, den Prins en Hertog van Marlborough, en den prins van Oranje- en Nassau-Vriesland”,  door Jean Du Mont, baron de Carelskroon, ‘s Gravenhaage, 1729

In dit boek komt het beleg van Bonn, dat ook door de fameuze baron Coehoorn werd gevolgd, uitvoerig ter sprake. De stad werd ingesloten op 24 april, van 3 op 4 mei werden de loopgraven geopend, op 15 mei werd de chamade geslagen. Op pagina 87 vervolgt de schrijver:

“Mylord de Hertog, naa de zelve een eerlyk Verdrag te hebben toegestaan, vertrok den 17. Van Bon, en kwam den 19. ‘s morgens in ‘t Leger der Bondgenooten, dat toen, onder ‘t Opperbevel van den Veldmaarschalk van Ouwerkerk, by Maastricht stondt, aan. Hij monsterde den 21. de  Ruytery, en den 22. ‘t Voetvolk. Hij kreeg vervolgens, eenige dagen daarnaa, nog twaalf Bataillons en 25. Esquadrons, die tot de Belegering van Bon gediend hadden, by zich, en eenige dagen daarna, het overige der Troepen.

Het Fransch Leger, gebooden door de Maarschalken van Villeroi en Boufflers, en sterk 54 bataillons en 103. Esquadrons, lag gelegerd aan de kant van Tongere. De beyde Legers maakten verscheyde beweegingen; de Generaals, een iegelyck van zynen kant, trachtende de oogemerken zyns Vyands te doorgronden. Degene van Mylord de Hertog waaren, om Braband in te dringen. Wy zullen ons niet ophouden met alle de Marschen, die de beyde Legers tot den 22. Juny deeden, by te brengen….”

De auteur gaan daarop over naar de omstandigheden van en de aanloop naar de slag bij Ekeren op 30 juni 1703. Het werk bevat eveneens een versie van de kaart van het treffen bij Veldwezelt.

Meer detail treffen we aan in

J.L.Schuer, Nederlands Merkwaardigste Gebeurtenissen sedert bijna twee Eeuwen, Vervattende een aaneengeschakeld verhaal der wisselvalligheden zo in voor- als tegenspoed, ons Vaderland overgekomen, enz., Amsterdam, by Steven van Esveldt, (1751), boek 2, p. 357-359.

Na het aanhalen van het beleg van Bonn, dat zich overgaf aan Marlborough op 15 mei, vervolgt de schrijver: “Villeroi en Bouflers, Maarschalken van Vrankryk, menende dat zy gedurende dat beleg het leger der Bondgenoten, het welk de Heer van Ouwerkerk, na de dood van Athlone tot Veldmaarschalk verheven, ontrent Maastricht verzamelde, zouden kunnen overrompelen, de stadt zelf bombarderen, en dan op Luik los gaan, begaven zich ten dien einde by nacht op weg, en kwamen den 9. Mey niet verre van Tongeren met een leger van 40000 man.  Maar twee bataillons voetvolk in die plaats geworpen, hielden door hunne manhafte tegenweer de vyanden acht en twintig uuren op, waar door de Bondgenoten tydt kregen, zich tusschen Mastricht en Lonaken in behoorlyken staat van tegenweer te stellen, zulx de twee Fransche Maarschalken, hen in dien staat vindende, hen niet dorsten aantasten.  De Hertog van Marlborough, vervolgens by hen gekomen zynde, schenen de Franschen hem slag te willen leveren; maar ziende, dat de Hertog daar toe bereid was, weken ze terug in hunne liniën, verlatende mede de stad Tongeren.  De Hertog, bemerkende dat hy hen tot een gevecht niet zou kunnen brengen, besloot hunne liniën te vermeesteren”

Hetgeen generaal Coehoorn en baron Spar lukte te Kallo en bij Waas.